Podstawę prawną funkcjonowania samorządowych kolegiów odwoławczych stanowi ustawa z dnia
12 października 1994 roku o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2001 roku Nr 79, poz. 856
ze zm.), oraz wydane w oparciu o delegację ustawową rozporządzenia.
W myśl art. 1 ust. 1 ustawy kolegia są organami wyższego stopnia, w rozumieniu przepisów ustawy z dnia
14 czerwca 1960 roku Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 roku Nr 98, poz. 1071 ze zm.)
i ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku Ordynacja podatkowa (Dz. U. Nr 137, poz. 926 ze zm.), w indywidualnych sprawach z zakresu administracji publicznej należących do właściwości jednostek samorządu terytorialnego, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej. Kolegia są organami właściwymi w szczególności
do rozpatrywania odwołań od decyzji, zażaleń na postanowienia, żądań wznowienia postępowania
lub stwierdzenia nieważności decyzji w trybie uregulowanym przez przepisy ww. ustaw, a także orzekają
w innych sprawach na zasadach określonych w odrębnych ustawach.
w sprawie obszarów właściwości miejscowej samorządowych kolegiów odwoławczych funkcjonuje 49 kolegiów.